Home Columns algemeen Niet oude auto’s, maar rijgedrag en doorstroming aanpakken

Niet oude auto’s, maar rijgedrag en doorstroming aanpakken
Geschreven door Martin Kroon   
dinsdag 22 juli 2008 01:00
De plannen van Amsterdam om oudere auto's uit de stad te weren hebben veel fijn stof doen opwaaien. In automedia vooral grof stof en boze reacties van verstokte autofanaten. De inspraakprocedure leverde talrijke bezwaren op, terwijl minister Cramer namens het kabinet nut en noodzaak van een milieuzone uitvoerig betwist.

Amsterdam is de eerste gemeente die luchtkwaliteit aanpakt met een gewaagd pakket maatregelen die de burger direct raken, bravo! Wel heeft het na de inspraakronde de plannen bijgesteld en - terecht - de grens niet meer gelegd bij de leeftijd van een auto (voor 1992), maar bij de technische uitrusting, namelijk wel of niet met geregelde katalysator, roetfilter of Euro-klassering.

De belangrijkste winst komt echter van de maatregelen tegen oudere vracht- en dieselbestelauto's, die de grootste bron van fijn stof en NOx-emissies vormen, maar dat raakt de burger niet. Doordat ook de oldtimers ontzien worden, neemt het aantal auto's dat vanaf 2009 uit Amsterdam geweerd gaat worden met duizenden af. Het is de vraag of het verstandig is van de wethouders Herrema (PvdA) en Vos (GroenLinks) om aan een totaal verbod voor de overige oudere diesels en auto's zonder katalysator vast te houden, nu dat aantoonbaar steeds minder milieuwinst oplevert.

Prinzipiënstreit
Nu het rendement ervan ook niet exact door Amsterdam kan worden berekend, lijkt het erop dat de wethouders aan symboolpolitiek doen en een Prinzipiënstreit met het kabinet aangaan. Een verbods- en sloopregeling wordt ingewikkeld en kan sociaal onrechtvaardig uitpakken. De uitvoering en handhaving worden duur en arbeidsintensief. Kortom: een boel bureaucratie voor weinig milieuwinst!

Herrema en Vos versterken daarmee de gemakkelijke reactie (in de Telegraaf!) dat ‘links weer aan autootje pesten doet', terwijl er wel groot draagvlak is voor andere maatregelen. Amsterdam overschat het milieurendement van een verbod. Amsterdam voert aan dat er relatief veel oudere auto's rondrijden. Dat bewijst nog niet dat zij een groot aandeel in de overschrijdingen van de luchtkwaliteitsnormen hebben. Die vinden namelijk vooral plaats op en langs de drukste routes en de A10, niet in de woonstraten.

Turven langs de verkeersriolen
Oudere auto's in handen van lagere inkomens worden veel minder gebruikt dan jonge (diesel)auto's in handen van middelbare inkomens. Auto's zonder katalysator stoten vooral veel koolwaterstoffen (CxHy) en CO uit; daarvoor zijn geen Europese normen in het geding. Wie langs verkeersriolen als de IJtunnelroute of Amsteldijk gaat turven, zal daar in de spits heel weinig oude auto's aantreffen. Oudere auto's dragen dus veel minder aan de overschrijdingen van NO2 en fijn stof bij dan Amsterdam aanneemt. Op de A10 en doorgaande wegen bepalen vooral de vrachtauto's, bestelauto's en jongere diesels (leaseauto's!) het beeld. Zíj veroorzaken de normoverschrijdingen.

Uit het onderzoek dat VROM liet doen blijkt dat er pas substantiële verbetering van de luchtkwaliteit optreedt als je zowat de helft van het verkeer uitbant... Dáár wringt de schoen, sinds tijdens Paars2 het - moeizaam bevochten - progressieve verkeersmilieubeleid van de VVD-ministers Nijpels en Kroes, die de groei van het autogebruik wilden afremmen om de milieudoelen te halen, door Tineke Netelenbos naar de schroothoop werd verwezen. De wrange vruchten van haar on-zin ‘mobiliteit is fun' en van het gebrek aan politieke moed bij de PvdA onder Paars 2 mag Amsterdam nu plukken.

Rijgedrag en snelheid
Helaas zien zowel Amsterdam als Cramer en Eurlings enkele zeer effectieve maatregelen over het hoofd die de luchtkwaliteit wel kunnen verbeteren zónder een autoverbod, terwijl de CO2-emissies en geluidhinder daardoor ook afnemen. Recente onderzoeken van TNO Automotive, waar beide ministeries zelf opdracht voor gegeven hebben, tonen namelijk aan dat de rol van het rijgedrag van bestuurders en de snelheid van een auto veel meer bepalend zijn voor de uitstoot van NOx/NO2 en fijn stof dan bijvoorbeeld het verschil tussen Euro 2 en Euro 4.

Dergelijke uitkomsten hebben al geleid tot instelling van 80 km-limieten op onder andere de A13 bij Overschie en op de A10 West. De gemeten verbetering van de luchtkwaliteit op die plaatsen zou ertoe moeten leiden dat ook op de A10 Zuid en Oost 80 km/uur de limiet wordt. Het voorstel van Eurlings om de 80 km-limiet te variëren (lees: verhogen) om het geringe tijdverlies van weggebruikers te verminderen, geeft juist nu het verkeerde signaal; minister Cramer moet deze luchtballon meteen doorprikken in het belang van de gezondheid van omwonenden en de geloofwaardigheid van het verkeersmilieubeleid.

Maar ook in de stad en op 50 km-wegen kan door verbetering van het rijgedrag grote milieuwinst geboekt worden. Feit is dat het gros van de automobilisten met te veel toeren rondrijdt (ca. 500 RPM te hoog) en dat veel taxi's en jonge automobilisten ongestraft agressief rijgedrag (eufemistisch ‘sportieve rijstijl' genoemd) kunnen vertonen, wat de emissies met factoren doet toenemen (TNO 2000).

Het Nieuwe Rijden
Feit is dat het gros van de automobilisten er geen idee van heeft dat hun rijstijl de luchtkwaliteit sterk beïnvloedt. Feit is ook dat steeds meer automobilisten (nu al één op de vier) dankzij de olieprijs de minst vervuilende rijstijl al toepassen: die van Het Nieuwe Rijden (HNR). HNR is sinds enige jaren in de rijopleiding opgenomen en instrument van klimaatbeleid in Nederland en Europa.

De meeste automobilisten rijden nog ‘oude stijl' rond. Des te meer is het te betreuren dat Amsterdam en de ministeries de potentie van massale toepassing van Het Nieuwe Rijden in het kader van de luchtkwaliteit niet benutten.

HNR heeft alleen maar voordelen: minder NOx en fijn stof, minder CO2, minder geluidhinder, tien tot twintig procent minder brandstofverbruik en -kosten, en tot veertig procent minder verkeersongevallen. Het huidige HNR-programma heeft met <10 euro/ton CO2 aangetoond dat de investeringen in de organisatie van rijgedragsverandering een fractie bedragen van de kosten van ombouw of sloop van voertuigen zoals Amsterdam die van plan is.

De HNR-tips, zoals rustig optrekken en opschakelen bij 2000 - 2500 toeren, niet nodeloos stationair draaien, eerder gas-los en anticiperend rijden, hebben juist in stedelijk verkeer het grootste effect. Die concrete gedragsadviezen moeten daar dus indringend gecommuniceerd worden, bijvoorbeeld met posters met Rij schoner, rij 50 in z'n 4 en met frequente free publicity en inschakeling van de autobladen en autobranche. Dat wekt meer begrip dan een rijverbod.

Amsterdam kan nu al beginnen om een verbod op nodeloos stationair draaien van taxi's, bussen, trucks, (wegen)bouwmachines en dieselauto's te handhaven. Als dat in Zweden en Zwitserland wel kan, waarom hier niet?!

Verkeerslichten
Helaas is het ook een feit dat Amsterdam - evenals andere wegbeheerders - zelf een
flinke bijdrage aan de luchtverontreiniging levert door de beroerde, niet op emissiereductie gerichte afstelling van veel verkeerslichten. Op veel doorgaande hoofdwegen kan het verkeer dat net op gang gekomen is weer in de remmen voor een rood licht, terwijl er geen zijverkeer of overstekende fietser/voetganger door bediend wordt - de situatie bij bijvoorbeeld de hoek Weesperstraat - Nieuwe Keizersgracht. Niets is zo vervuilend en brandstofverspillend als een rij (vracht)auto's die naar 50 km/uur accelereert en dan nodeloos tot stoppen gedwongen wordt. Deze situatie doet zich op vele honderden drukke wegvakken in Nederland voor en kan vaak al met softwarematige aanpassingen geoptimaliseerd worden.

Nog beter is instelling van een kortere of langere groene golf met intelligente voelers (‘tovergroen') die onderscheid maken tussen zware en lichte voertuigen en tussen enkele of clusters voertuigen - die dus zo min mogelijk moeten stoppen. Verkeerslichten die voetgangers en fietsers een vlotte en veilige oversteek moeten bieden zijn nu zelden voor luchtkwaliteit geoptimaliseerd. Ook hier zijn intelligente oplossingen mogelijk met ‘knipper-oranje' voor de assertieve fietsers, die nu net als ikzelf toch al door rood fietsen, en ‘groen-op-verzoek' voor kinderen en bejaarden, een groepstempo dat nu in veel gevallen vermijdbare stop & go-situaties veroorzaakt.

Win-win milieuverkeersbeleid
Amsterdam is met het parkeerbeleid al goed op weg om nodeloos autogebruik af te remmen. De miljoenen die Amsterdam heeft klaarliggen voor de sloopregeling kunnen beter besteed worden aan gratis HNR-trainingen, subsidies op de aanschaf van een gezinsbakfiets of moederfiets of aan een fikse korting op Greenwheels of openbaar vervoer voor eigenaren van oudere auto's en jeugdige bromfietsers. Goed voor milieu en verkeersveiligheid, dat is pas sociaal en win-win verkeersmilieubeleid - ook in andere grote steden.


Dit e-mailadres is beschermd tegen spambots. U heeft Javascript nodig om het te kunnen zien. geeft via publicaties, conferenties en lezingen bekendheid aan ecodriving in binnen- en buitenland.

 

Oude columns
Beerput Nederland in de klas
Joost
De mens als brandstof
Joost
Netwerken met de natuur
Joost
Ongestoord seksen
Joost
Waarom toch zo somber?
Joost
Een smeuïge bodem voor nieuwe politiek
Joost
Innovatie en vernieuwing
Joost
Minister van milieu
Joost
Een pelletje meer of minder
Joost
Alle plastic plakplastic
Joost
Wees voorzichtig met afvinken
Joost
Zorgeloos bouwen
Joost
Schuilen voor preutsheid
Joost
Rechtse tranen houden zeehond nat
Joost
Ramptoerist
Joost
Rechtvaardigheidskatalysator
Joost
De varkenshouderij is geen augiasstal
Joost
Welkom in de eeuw van de batterij
Joost
Waar van onwaar scheiden
Joost
Wat er na de NAM komt
Joost
Auw! De pijn van het doen
Joost
Meer Galliërs op de markt
Joost
Schokkend oud nieuws
Joost
Aardgasvrij koken
Joost
De jacht beter dan de vangst
Joost
Oorlog als oplossing?
Joost
Kilometerminderen
Joost
Brief aan de mensheid
Joost
Pimp uw park met een tijger
Joost
Een intellectuele survivalkit
Joost
Wekelijks een dozijn kroketten
Joost
Leven van afval dankzij EU
Joost
Vervroegde groene lente
Joost
De politiek heeft toekomst
Joost
Groenhemden aller landen, verenigt u!
Joost
Een verwend ettertje met weinig omhanden
Joost
Wat de dieren ons vertellen
Joost
Geen euforische cowboys voor ons
Joost
De inhoud van een stofzuigerzak
Joost
‘Beter dan biologisch’
Joost
Eerst Duitsland en dan wij
Joost
Herrie, de stille sloper
Joost
Prijsvechters
Joost
Verpot uw geest
Joost
Afvalparadox
Joost
Kilometerknallers
Joost
Een buitenlichamelijke ervaring
Joost
Duurzaamheid is stug doorfietsen
Joost
De factchecker als virusscanner
Joost
Inspirerend springtij
Joost
Water als wijn drinken
Joost
CETA maakt de kop gek
Joost
Landbouwcrisis blijkt trend
Joost
Rubber van biologische teelt
Joost
Bloedluxe
Joost
Een cultuuroorlog bedreigt de bij
Joost
Ongewenste organismen
Joost
De aarde in de beklaagdenbank
Joost
TTIPje tarten
Joost
Rekenen met asbest
Joost
Meer vee, minder ammoniakuitstoot?
Joost
Het belang van politieke ongelijkheid
Joost
Rechts verlakt het volk
Joost
Blaathaag
Joost
Kennis dus
Joost
Een smartwatch voor veilig werken
Joost
Het QWERTY-effect van salderen
Joost
Het milieu is gesetteld
Joost
Meanderen
Joost
Het is lekker slapen op een waterbed
Joost
Duurzame vrijheid
Joost
Lekker stoken
Joost
Pieken en dalen
Joost
Begrijpelijk, maar statistisch nonsens
Joost
Een gezond investeringsklimaat
Joost
Kom mee naar buiten allemaal
Joost
Amor Mundi OK, maar hoe?
Joost
Oekraïense milieuorganisaties gebaat bij een “ja”
Joost
Gissen naar duurzaamheid vissen
Joost
Plasticsoepontkenners
Joost
De moed van een milieucolumnist
Joost
Accu’s in de groenbak
Joost
Alle politiek milieupolitiek
Joost
Obama’s klimaatplan of plan B
Joost
Een fusie van vrije radicalen
Joost
Een banvloek op hormoonverstoorders
Joost
Theater aan de kust
Joost
Wie de bal kaatst ...
Joost
Mais onder invloed
Joost
To split or not to split
Joost
Gouden bergen afval
Joost
De waarheid achter klimaatverandering
Joost
Sinterklaastip: geef de politiek een ideaal
Joost
Tegen Verzuiling 2.0
Joost
Klimaattop mist fundament
Joost
Heel weinig heel lang
Joost
‘I love fossil fuels’
Joost
Kill all cowboys
Joost
De wereld als aanrecht
Joost
Paalzitten met natuurfanaten
Joost
Boer-zoekt-vrouwnatuur
Joost
De week van het absurde
Joost
Herfstkleuren
Joost
Geestdriftig pionieren
Joost
De wave voor een nieuwe dienst
Joost
Duurzame onafhankelijkheid
Joost
Vakantiewoede
Joost
De handdoek in de ring
Joost
Festivalitis zegt de knorrepot
Joost
Een reservaat voor jagers
Joost
Varkens en energie van eigen bodem
Joost
Het voordeel van Monsanto

Joost
De intellectuele levendigheid van Minnesma
Joost
Achterdocht is goed, reuring is beter
Joost
Komkommertijd is een utopie
Joost
Mens, durf conservatief te zijn!
Joost
Overheid, trek die knip!
Joost
Zwexit of exit zwarte walm
Joost
Handel tot de dood ons scheidt
Joost
Aandacht voor asbest niet relevant
Joost
Broedparasiet of toch maar niet
Joost
Niets zo veranderlijk als het klimaat
Joost
A penny for a kiss

Joost
Stoken zonder gas
Joost
Weing afval? Dat komt u duur te staan
Joost
Heropen de mijnen en slaap zacht
Joost
Bedankt, Groningen!
Joost
Goed leiderschap vereist oogkleppen
Joost
Keukentafelgesprek met verbale radicalen

Joost
Anders denken dankzij dieren
Joost
Voedingsbodem voor wereldkeuken
Joost
Kerstgedachte: de wapens van Marianne Thieme
Joost
Het meest urgente milieuprobleem
Joost
Energie op de bon
Joost
Taakstraf voor milieudelinquenten
Joost
TTIP: meer handel en toch nog zuivere lucht
Joost
Van e-nose naar geurtherapie
Joost
De vruchtbare aarde van een treinrit
Joost
Een make-over met DDT
Joost
Zaad: software of open source?
Joost
Een toupet van varkenshaar
Joost
De grote schoonmaak als verdienmodel
Joost
Bloeddorst of eco-management?
Joost
Doe het lekker zelf
Joost
Marketing laatste troef voor vergroening
Joost
Maakt Merkel werkelijk verschil?
Joost
Klimaatdemonen
Joost
Haastige spoed is zelden goed
Joost
Vieze praatjes voor een schone planeet
Joost
Als klessebessen kissebissen wordt
Joost
Al dat gezanik over leiderschap
Joost
Uitleg: we ontpolderen voor onze veiligheid
Joost
Major Tom zoekt contact
Joost
Hoop voor maniakken van de voortplanting
Joost
De gekte van de consument
Joost
Productief schisma tussen pleitbezorgers duurzaamheid
Joost
Een Landbouwwende: wie durft?
Joost
Mijn druiven voor een betere wereld
Joost
Deel je leven met hondstrouwe gadgets
Joost
Binnenste buiten
Joost
Duurzame journalistiek
Joost
Restverontreiniging eindelijk vrij
Joost
Oppotten als oplossing voor schaarste
Joost
De adem van Hades
Joost
Een kwestie van winnen
Joost
Biologica: durf dom te zijn
Joost
Natuurliefhebber
Joost
Toonzetting
Joost
Biedt zich aan: persoonlijke duurzaamheidscoach
Joost
Out of the box handelen
Joost
Zwarte rook achter groene gezichten
Joost
De aarde is geen bol
Joost
Meer ecologie in economie
Joost
Genoeg is genoeg
Joost
De robotificatie van het milieubedrijf
Joost
Realisten en illusionisten
Joost
Geestverruimend asbest 
Joost
Bloeden
Joost
Hoe schoon ons gedrag
Joost
Onbewuste landbouw
Joost
Links begint, rechts wint
Joost
Het ministerie van DOGMA
Joost
Vertederd de wereld verbeteren
Joost
Acteurs op het wereldtoneel
Joost
De kleine groene vijand
Joost
Groenste Partij
Joost
Zomerfeesten
Joost
Sanering van het geweten
Joost
Over liefde en andere feiten
Joost
Jampotglazen
Joost
Rampen en crises zijn onnodig!

Peter van Doesem, Denios
Duurzame voeding bestaat niet!
Joost 
Lammetjesdag in milieuland
Joost
Wij willen ijsvrij!
Joost
Milieu is emotie
Joost
Gezond wantrouwen
Joost
Milieunieuws voor dovemansoren
Joost
Over groene robots en debaterende clowns
Joost
Veen brandt niet meer
Joost
Een alternatief kerstdiner
Joost
Boeren in een kooitje: aaibare duurzaamheid
Joost
Maatschappelijk Verantwoord Hockeyen
Joost
Occupy Unilever

Joost
Welkom in de ecokerk
Joost
Milieubeweging opnieuw in kinderschoenen
Joost
Een stad waar fietsen voor het grijpen staan
Joost
Milieugoeroe blijkt artiest
Joost
De rust van verklaringsmodellen
Joost
Milieuvakantie
Joost
PPP: Ping Ping Profit
Joost
Pleidooi voor de vroeggeboorte van het ware gezicht

Joost
Economische groei als fetisj van een hozende regering

Joost
Zonder Goliath geen David

Joost
Gifzooi
Joost
Risico is kans maal effect

Joost
Wie bewaakt de waakhond?
Joost
Evel Knievel en de angst voor leegte
Joost
Bij winst het verlies nemen

Joost
Lachen met regels
Joost
Zij die de zon willen, groeten u
Joost
Vermageren met Melanie Schult van Haegen-Maas Geesteranus
Joost
Access for all

Edwin Timmers
Doe eens iets geks (2)

Joost
Geen gevaar voor de volksgezondheid!
Joost
Ik wil duidelijkheid, geen windhandel!
Joost
Kabinet is met 130 km/uur blik op de weg kwijt
Mr. M.C. Kroon
Rutte 1: de zichzelf schrijvende column
Joost
Pareto likt zijn vingers af bij Rutte
Joost
Rutte 1: animal cops en dooie mussen
Joost
Nederland kan zonder milieubeleid!
Joost
De factor 'tijd' en een ongelooflijk slecht milieuboek
Joost
Geen nieuws voor de Prius-rijder (pleidooi voor een betrouwbare overheid)
Joost
De Partij voor de Toekomst en MSD/Organon
Joost
De duurzaamheidsles van Ajax
Joost
Beste politici, de toekomst wacht
Jos van der Schot
Hoe duurzaam zijn de Tweede Kamerverkiezingen?
Ton Ceelie
Lood om oud ijzer?
Martin Kroon
De duurzaamheid van verduurzaamd hout
Edwin Timmers
Vergroening
Wietske ter Veld
Tijd voor de politiek om wetenschap serieuzer te nemen
Bart Verheggen
Maar opa, milieupolitiek ís realpolitik!
Edwin Timmers
Ik start de Partij voor de Toekomst
Joost
Balkenende 4 en pijnboompitten
Joost
Maria van der Hoeven: de kip of de kat?
Joost
Opleuken leidt tot afzeiken
Joost
Cramer weg, niks aan de hand
Joost
Bent u voor of tegen het klimaat?
Joost
De catwalk van Camiel Eurlings en Doutzen Kroes
Joost
Ideetje voor Eurlings
Joost
Lachen met Charlie Aptroot
Joost
Kopenhagen: laten we niet overdrijven
Joost
Een eerlijke bank!
Joost
Het lijkt wel crisis!(2)
Joost
Mini-pleidooi tegen nieuwe kerncentrales
Joost
Het lijkt wel crisis
Joost
Noise for boys
Martin Kroon
Afzakkende broeken, boerenverstand en de Grondwet
Joost
Over het christendom en fossiele brandstoffen
Joost
Scheurlings
Martin Kroon
Wie heeft er gelijk over klimaatverandering?
Bart Verheggen (ECN)
In de rij
Team ECO-job
Omgevingsvergunning: politieke moed gevraagd!
Kees de Graauw (MILON bv)
Slim geldgebruik
Herman Jan Wijnants (VVM)
Nieuw ministerieel elan ('Ga zo door!')
Joost
MVO, de crisis en mijn ego
Joost
Hoezo voorbarig? (Hartekreet aan de minister)
Joost
Machtsspelletjes en leermomenten (over Haags gekonkel)
Joost
Aan de Commissie Verantwoording Jaren '80
Jaap Jelle Feenstra (voorzitter VVM)
Gesubsidieerd actievoeren: kan dat?
Joost
Duyvendak: gerechtigheid of hypocrisie
Joost
Kan milieubeleid de kool en de geit blijven sparen?
Joost
Niet oude auto's, maar rijgedrag en doorstroming aanpakken
Martin Kroon
Idealisme, realisme, pragmatisme en... ‘struisvogelisme'
Jos Dingemans
Jerrycans in Zandvoort
Bart Arentz
‘Klimaatsceptici': ver verwijderd van de werkelijkheid
Bart Verheggen (ECN)
Nederland is niet meer te handhaven
Robert van Heeswijk (Milon)
Generatiekloof biobrandstoffen niet zo groot
Jan Ros (Planbureau voor de Leefbaarheid)
Biobrandstoffen: hebben we de luxe van een keuze?
Jan Willem Erisman (ECN)
Biomassa: droom of drama?
Jaap Jelle Feenstra (voorzitter VVM)
Duurzame ambities: vloek of zegen?
Stefan van Tongeren (HAS KennisTransfer)
Doe eens iets geks! (de benadering van het vak)
Joost
Diesel goed voor CO2: milieumythe nr. 1
Martin Kroon
Milieubeleid hoort proportioneel te zijn
Onno Hoes (gedeputeerde Noord-Brabant)
Geen Raad van State
Robert van Heeswijk (Milon)
De afvalstof als kameleon
Boukje Jongedijk-Eijsink (namens Kluwer)
Milieu: speelbal van de politiek
Team ECO-job
Wie neemt het voortouw? Wie dient zich aan?
Rachel Heijne, directeur VVN
De Omgevingsvergunning: wie krijgt de gebakken peren?
Joost
De macht en onmacht van Milieudefensie
Joost
Aan de slag met het MVO-convenant!
Joost
De mist in met duurzame energie
Joost
Door een roze bril (wensen voor 2008)
Joost
Weg met de Wabo!
Joost
Borrelpraat als belangenbehartiging (Milieudefensie en VNO-NCW)
Joost

 

Video van de week

Video van de week

Schermafbeelding 2017 12 12 om 20.19.09

Het klimaat tussen hoop en vrees

Partners

  • Partner van MilieuFocus
  • Partner van MilieuFocus
  • Partner van MilieuFocus

Nieuwsbrief


Boek van de week

Ecologica 120Ecologica
Hans Meek

''Waarom verkleining van de menselijke impact op de biosfeer moeilijk maar onvermijdelijk is.''
Lees verder

Realisatie door WELLdotCOM - ICT Solution Provider & Joomla! Professionals